Që nga themelimi i tij, misioni i Muzeut Etnologjik, tani departament në kuadër të Muzeut të Maqedonisë, është mbledhja, studimi, ruajtja dhe promovimi i trashëgimisë kulturore etnologjike të vendit tonë, si dhe bërja e saj e disponueshme për publikun përmes ekspozimit, botimit dhe organizimit të aktiviteteve edukative.
Koleksionimi and mbledhja e objekteve etnografike në Maqedoni ka filluar që në vitet e njëzetë të shekullit të kaluar. Sot muzeu disponon rreth 19.000 objekte etnologjike, të cilat kronologjikisht datojnë nga shekulli X deri në shekullin XX.
Departamenti i Etnologjisë në Muzeun e Maqedonisë përfaqëson një urë lidhëse midis të kaluarës dhe të tashmes, ku tradita ringjallet përmes dëshmive të ruajtura me kujdes të kulturës popullore. Si një kujdestar i rëndësishëm i trashëgimisë kulturore materiale dhe jomateriale të popullit maqedonas, përmes koleksioneve të pasura të veshjeve popullore, stolive, objekteve autentike të jetës së përditshme, veglave të zanateve dhe rekuizitave rituale, ky departament tregon historinë e jetës, dokeve dhe besimeve përmes periudhave të ndryshme historike.
Ekspozita u mundëson vizitorëve të njihen me pasurinë e jetës së përditshme, zakonet familjare dhe botën shpirtërore të popullit maqedonas.
Koleksionet në Departamentin e Etnologjisë:
Koleksioni i veshjeve popullore është koleksioni më i numërt dhe më i larmishëm i tekstilit muzeal në itsticionin Muzeu i Maqedonisë. Ai përbëhet nga 8.623 objekte tekstili individuale dhe pasurohet e plotësohet vazhdimisht. Ky koleksion përmban pjesë individuale të veshjeve dhe qëndisjeve nga mbarë Maqedonia. Pjesën më të madhe e përbëjnë veshjet e popullatës maqedonase, por një numër i madh veshjesh u përkasin edhe etnive të tjera si shqiptarët, turqit, vllehtë dhe romët. Në ekspozitën e përhershme etnologjike janë ekspozuar 87 veshje popullore të kompletuara si dhe pjesë të tjera karakteristike. Objektet kryesisht datojnë nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX.
Veshjet popullore të Maqedonisë janë shenja më karakteristike e kulturës së jetesës në këto hapësira. Ato përfaqësojnë majën e krijimtarisë tekstile, me gjurmë të shumta të ruajtura dhe të shtresuara nga e kaluara: të vjetra ballkanike, sllave të vjetra, bizantine, turko-orientale dhe evropiano-perëndimore. Deri në mesin do shekullit XX, ishin të pranishme më shumë se 70 veshje popullore të ndryshme. Ato prodhoheshin kryesisht nga gratë, ndërsa vetëm disa pjesë të veshjeve punoheshin nga disa zejtarë fshatarë gjysmë-profesionistë (gandurë, rrobaqepës/terzi). Burrat merrnin pjesë në punimin e opingave prej lëkure derri ose lope të patrajtuar për të gjithë familjen. Produktet që shërbenin si aksesorë të veshjes, si stoli, pasamanteri, pëlhura të importuara, armë etj., bliheshin në qytet.
Nëpër qytete, në pjesën më të madhe, popullsia mbante të njëjtat veshje si në zonat rurale. Procesi i transformimit të veshjes rrodhi mjaft ngadalë. Fillimisht filluan të pranoheshin disa pjesë të stilit turko-oriental të veshjes ala turka. Pas Luftës së Parë Botërore ndryshimet u intensifikuan, dhe në qytetet maqedonase filloi të dominojë gjithnjë e më shumë stili evropian i veshjes ala franga. Pranimi i ndryshimeve nuk ndodhi kudo në të njëjtën kohë, por u zhvillua mjaft ngadalë dhe me intensitet të ndryshëm, kështu që vetëm nga fundi i viteve të 50-ta, 60-ta dhe 70-ta të shekullit XX u krijua një uniformitet në veshje në relacionin fshat-qytet.
M-r Nade Kostadinovska Spasenovska, kuratore; Goran Kostadinov, kurator
Tekstilet shtëpiake të endura vetë janë një pjesë e rëndësishme e pajisjes së shtëpisë tradicionale fshatare dhe qytetare në Maqedoni. Përveç qëllimit praktik, disa prej tyre përdorreshin edhe nëpër rite, por shërbenin edhe si dekor nëpër shtëpi. Koleksioni numëron 1.564 objekte muzeale dhe përmban tekstile të endura nga të gjitha anët e Maqedonisë, nga mesi i shekullit XIX deri në gjysmën e dytë të shekullit XX.
Shembujt më reprezentativë janë qilimat e zbukuruar pasur me ornamente për shtrimin e dhomave të qytetit dhe qilimat e vegjël fshatarë për kuaj apo mbulim, të përdorur në zakonet e dasmave. I rëndësishëm është edhe koleksioni i shtresave arkaike të valosura dhe mbulojave për fjetje në dysheme. Një pjesë e madhe e koleksionit përbëhet nga jastëkët fshatarë, çantat, hobeat dhe peshqirët me përdorime të ndryshme, të pazëvendësueshëm në jetën e përditshme. Në shtëpitë e qytetit përdorreshin çarçafë, jorganë, mbulore krevati dhe tavoline, perde dhe peshqirë të qëndisur sipas modeleve turke dhe evropiano-perëndimore.
Gati të gjitha tekstilet janë të punuara nga filli i shtëpisë prej leshi, dhie, liri, kërpi, pambuku dhe mëndafshi, të endura në vegë horizontale, në teknikën e thjeshtë dhe të katërfishtë, me disa teknika shtesë dekorative. Pëlhurat për përdorim praktik të përditshëm janë kryesisht njëngjyrëshe ose të zbukuruara me vija, ndërsa pëlhurat dekorative dhe rituale kanë një kolorit të pasur dhe ornamente ku dominojnë motivet gjeometrike si dhe paraqitjet bimore, shtazore dhe njerëzore të realizuara me stilizim gjeometrik.
Nevena Florovska, kuratore; Liljana Petrusheva, kuratore
Nga zanatet e shumta që përbënin çarshitë nëpër qytetet tona, zanati i kazanxhinjve (punuesve të bakrit) ishte një nga më karakteristikat, i shtrirë gjerësisht në kohë dhe hapësirë. Në çdo qytet kishte dy, tri apo më shumë dyqane, ndërsa në qendrat më të mëdha zejtare, këto dyqane shtriheshin në rrugë të tëra. Qytetet më të mëdha si Prilepi, Manastiri, Strumica, Shtipi dhe Shkupi ishin qendrat më të rëndësishme të kazanxhinjve. Ky zanat hyn në radhën e zanateve më të vjetra që u zhvilluan në këto hapësira që nga ardhja e osmanëve. Për këtë dëshmon dokumenti i regjistrimit të vitit 1454 që i referohet Shkupit, i cili është gjithashtu dokumenti më i vjetër i shkruar në vendet e Ballkanit ku përmendet zanati i kazanxhiut.
Në kulmin e zhvillimit të tyre, kazanxhinjtë prodhonin deri në 70 lloje objektesh dhe enësh prej bakri me qëllime të ndryshme. Ato ishin objekte për përdorim shtëpiak (gjyma, ibrikë, kazanë, sahane, tepsia, sini, sefertase), pastaj për higjienë personale (legenë, tas hamami, kazanë hamami), objekte për qëllime fetare (krahë pagëzimi, kandila, mbajtëse qirinjsh), si dhe për tregti, zejtari dhe qëllime të tjera (kazanë rakie, kazanë për bimë, tase peshoreje, kuti të ndryshme etj.). Teknika me të cilën prodhoheshin objektet ishte kryesisht përmes rrahjes me çekiç, për çka përdoreshin çekiçë të shumtë të madhësive të ndryshme. Për dekorim përdorej kryesisht teknika e gdhendjes, rrahjes relievore, prerjes, teknika e shpimit etj.
Për rëndësinë e këtij zanati dhe përdorimin e enëve të bakrit në të kaluarën tregon edhe fakti se, sipas numrit dhe cilësisë së enëve të bakrit, mund të përcaktohej edhe statusi shoqëror i pronarit. Enët e bakrit ishin simbol i qëndrueshmërisë dhe mirëqenies, andaj jepeshin si pajë dhe ishin ndër të paktat objekte të luajtshme që trashëgoheshin. Në ekspozitën e përhershme etnologjike janë ekspozuar 142 objekte, ku zanati i kazanxhiut përfaqësohet me një punishte të hapur dhe me shembuj reprezentativë të enëve të bakrit të vendosura në vitrinë.
Darko Krzhovski, kurator këshilltar
Koleksioni i stolive popullore dhe zanateve numëron rreth 3.281 objekte, të cilat kryesisht datojnë nga shekulli XVIII deri në gjysmën e parë të shekullit XX, me përjashtim të disa objekteve që i përkasin shekujve XIV dhe XVI. Mbledhja e objekteve nga ky koleksion ka filluar me vetë themelimin e muzeut në vitet e hershme të shekullit të kaluar. Në ekspozitën e përhershme etnologjike, një pjesë e objekteve është ekspozuar në ambientin e një punishteje argjendari (kujunxhiu), një pjesë e stolive ndodhet në vitrina, ndërsa pjesa tjetër plotëson sektorin e veshjeve popullore. Koleksioni përmban objekte që përdoreshin për zbukurim nga popullsia qytetare dhe fshatare në Maqedoni, të cilat ishin pjesë e pashmangshme dhe përbërëse e veshjeve popullore dhe mënyrës tradicionale të jetesës. Ky koleksion përfshin stoli metalike dhe me rruaza, si dhe një komplet vegash për zanatin e argjendarit.
Argjendaria (kujunxhillëku) është një nga zanatet më të vjetra të përpunimit të metalit, veçanërisht i vlerësuar për vlerat artistike të produkteve të tij, të cilat kërkojnë një proces të gjatë, të ndërlikuar dhe punim shumë preciz. Produkti më masiv i këtij zejtarie ishin stolitë e ndryshme të grave. Argjendarët prodhonin gjithashtu objekte përdorimi dhe dekorative për burra si qystekë (zinxhirë orësh), tabakera dhe çibukë cigaresh, armë dhe pajisje armatimi, hajmali dhe objekte të tjera për përdorim shtëpiak e personal, si dhe elemente të brendshme të kishave. Më së shumti përdorej argjendi, argjendi i larë në ari, ari, bronzi dhe tunxhi. Argjendarët në Maqedoni aplikonin teknika të ndryshme: farkëtimin, derdhjen, presimin dhe filigranin. Filigrani në argjend dhe ari, për shkak të shtrenjtësisë së materialit dhe punimit të ndërlikuar, ishte më i pranishëm në stolitë e qytetit. Për përpunimin e mëtejshëm të objekteve përdorreshin edhe teknika të tjera si: nielo, tushimi, çizelimi, lustrimi, gdhendja, inkustrimi etj.
Teknikat e përpunimit dhe dekorimit, si dhe ornamentika, tregojnë për ndikime të shumta nga Lindja dhe Perëndimi, të cilat duke u gërshetuar krijojnë tipare lokale qartësisht të dallueshme, me produkte tipike të qendrave të njohura të argjendarisë në Shkup, Manastir, Prilep, Ohër dhe Krushovë.
Jovan Shurbanovski, kurator këshilltar; Maja Hristovska, kuratore
Koleksioni muzeal „Pajisje shtëpiake prej druri, vegla dhe zanate të punimit të drurit“ është pjesë integrale e fondit të koleksioneve dhe objekteve muzeale të Muzeut të Maqedonisë. Sipas funksionit, objektet mund të klasifikohen në disa grupe: objekte për përgatitjen, ruajtjen, konsumimin e ushqimit dhe pijeve; objekte për përpunimin e drurit; objekte për përpunimin e leshit, lirit, kërpit, pambukut, mëndafshit dhe prodhimin e tekstileve, si dhe mobilie fshatare dhe luksoze qytetare, ku vendin më të rëndësishëm e zënë sënduqet për ruajtjen e rrobave.
Pjesa më e madhe ruhet në depon e veçantë muzeale të koleksionit, ndërsa një pjesë më e vogël (objektet më reprezentative) ndodhet në Ekspozitën e Përhershme Etnologjike. Ato mund të shihen në dy ambiente të brendshme: një shtëpi fshatare njëpjesëshe me oxhak të hapur ku prezantohen objekte shtëpiake dhe një moment nga jeta e shtëpisë, një ambient dhome i një shtëpie fshatare me objekte shtëpiake dhe një ambient i një shtëpie qytetare – një dhomë mysafirësh e rregulluar në mënyrë festive nga shekulli XIX me korniza druri të gdhendura mbi derë, tavan të pjerrët dhe dollap. Në të njëjtin kontekst prezantohet edhe një komplet i mobilieve luksoze të qytetit (tavolinë dhe karrige prej druri masiv arre – punim artistik me origjinë nga qyteti i Ohrit, që daton nga gjysma e dytë e shekullit XIX). Më tej paraqitet i gjithë procesi teknologjik i prodhimit shtëpiak të tekstilit, duke filluar nga objektet për përpunimin e lëndëve të para tekstile, veglat për prodhimin e materialeve tekstile (prej leshi, liri, kërpi, pambuku dhe mëndafshi), e deri te veglat për punimin e produktit final tekstil, duke përmbyllur kështu konceptin bazë tematik të koleksionit.
Koleksioni i ekonomisë tradicionale përfshin bujqësinë, e cila ndahet në disa degë: kultivimi i kulturave foragjere, kopshtaria, kultivimi i kulturave industriale, vreshtaria, blegtoria, peshkimi, bletaria, gjuetia dhe mëndafsharia. Koleksioni numëron gjithsej 940 objekte, të gjitha nga periudha e shekullit XIX i fillimit të shekullit XX. Veglat dhe mjetet prej druri i punonin vetë, ndërsa pjesët metalike ishin punim kovaçi ose industrial.
Si bujqësia, ashtu edhe blegtoria, peshkimi dhe bletaria kanë një traditë të gjatë në Maqedoni. Më i përhapuri ishte tipi gjysmë-nomad i blegtorisë: nga Shën Gjergji (maj) deri në Shën Mitër (tetor) tufat kullotnin në mal, ndërsa në periudhën e dimrit në vende më të ngrohta rrafshëtare. Përpunimi i qumështit në produkte bulmeti bëhej në putina (mreza), kova, tulla, kazanë dhe vegla të tjera pune, një pjesë e të cilave është ekspozuar në ekspozitë. Gjithashtu, në sektorin e peshkimit janë ekspozuar varka (çuna), fuzhnja, rrjeta si dhe vegla për thurjen e rrjetave të cilat i punonin vetë.
Suzana Andovska, kuratore
Çmlekaria (poteria) deri në fund të viteve të 50-ta të shekullit XX ka zënë një vend të rëndësishëm në jetën e përditshme si në qytete ashtu edhe në fshatra. Prodhimi dhe përdorimi i produkteve të qeramikës përgjatë mijëra viteve dëshmon se sa të domosdoshme kanë qenë ato. Një nga veçoritë themelore të çmlekarisë sonë tradicionale është se, paralelisht me teknikën bashkëkohore të rrotës së çmlekësit me këmbë, në disa zona rurale të harruara pothuajse deri vonë është ruajtur teknika e punimit me dorë të enëve, pa rrotë. Këto enë hyjnë në grupin e të ashtuquajturës "qeramikë e grave", të cilat tradicionalisht punoninshe ekskluzivisht nga gratë nën rregulla strikte rituale: çerep, saç (vrshnik), popci, pituliçarka etj.
Maqedonia, si vend krrsthurnë mes Lindjes dhe Perëndimit, ka pësuar ndikime të ndryshme gjatë shekujve. Prodhimi i objekteve prej qeramike përfaqëson një nga mjeshtëritë më të vjetra njerëzore këtu, gjë që dëshmohet nga gjetjet e shumta arkeologjike që nga neoliti, ndikimet e kulturave klasike, elementet kulturore të vjetra ballkanike dhe sllave, si dhe tradita bizantine dhe orientale. Qytetet ku filli i prodhimit të enëve të qeramikës është i pandërprerë që nga parahistoria e deri në antikitet dhe mesjetë janë Shkupi dhe Prilepi. Veçanërisht Prilepi, i cili në mesjetë përfaqësonte një qendër rajonale të çmlekarisë, i njohur për prodhimin e enëve të ujit – shtambave.
Në këtë periudhë, që shënohet edhe si sllavo-bizantine, të rëndësishme janë gjetjet e fragmenteve të gërmuara të çerepëve sllavë dhe qeramikës së kuzhinës. Për çmlekarinë në periudhën bizantine marrim të dhëna nga lokalitetet arkeologjike nga rrethinat e Prilepit, Shkupit, Shtipit dhe vendeve të tjera, ku objektet ndryshojnë sipas qëllimit: nga qeramika e kuzhinës, vorba, enë amforoide dhe bardakë, enë bikonike, pitosa e deri te pjatat bizantine të zbukuruara në stilin e punishteve të Konstantinopojës dhe Selanikut. Ornamentika është me motive zoomorfe dhe florale e realizuar në teknikën sgraffito dhe pikturim.
Për çmlekarinë mesjetare marrim informacion nga krisovulat e Stefan Deçanskit dhe Car Dushanit. Të dhënat e para për çmlekësit në Maqedoni nga kjo periudhë gjenden në kartat e sundimtarëve ku ata përmenden në regjistrat e zejtarëve. Burimet figurative përmes freskave në manastiret dhe kishat e Maqedonisë mesjetare përfaqësojnë gjithashtu një burim informacioni. Me ardhjen e osmanëve në Ballkan, çmlekaria mbeti kryesisht në duart e popullsisë së krishterë. Ndryshoi vetëm emri i zanatit në turqishten zyrtare, pasi çmlekësit quheshin çymlekçi. Ajo që mund të vërehet si ndikim në formë në qeramikën e prodhuar në këtë periudhë tek ne është qeramika e Çanakalasë (Turqi). Ajo njihet për enët e ujit me qafë të zgjatur dhe grykë të gjerë, dorezë tipike të gjatë dhe të përdredhur. Ndikimet më së shumti vërehen në punimet e mjeshtërve të Vraneshticës, pastaj në qeramikën e Resnjës, Velesit, Shkupit (me fshatin Draçevë) dhe Berovës.
Koleksioni „Qeramikë popullore, porcelan, qelq dhe vepra artistike me motive etno“ në Muzeun e Maqedonisë numëron 1.187 objekte. Prej tyre, 105 objekte janë ekspozuar në ekspozitën e përhershme etnologjike, ku paraqitet në mënyrë ambientale një punishte tradicionale maqedonase e çmlekasisë. Sot në Maqedoni punojnë aktivisht rreth njëzet çmlekës (në fshatin Zletovë, Kumanovë, Veles, Kavadar, Strumicë dhe Resnjë). Në të gjithë territorin, qendra e fundit e çmlekarisë është fshati Vraneshticë (Kërçovë), ku krijojnë ende shumë çmlekës që jetojnë ekskluzivisht nga ky zanat, duke e bërë fshatin oazën e fundit të çmlekarisë.
M-r Gordan Nikolov, kurator këshilltar
Koleksioni “Vegla muzikore popullore dhe doke popullore“ përbëhet nga gjithsej 219 objekte, prej të cilave 177 janë objekte muzeale dhe 42 objekte të regjistruara si material muzeal. Në ekspozitën e përhershme muzeale janë ekspozuar gjithsej 68 objekte muzeale, ndërsa në depon etnologjike ndodhen 151 objekte.
Koleksioni përbëhet në pjesën më të madhe nga veglat muzikore: aerofone (frymore), kordofone (me korda) dhe idiofone/membranofone (të rënies). Përfshihen vegla të ndryshme për prodhimin dhe riparimin e instrumenteve, si dhe objekte (rekuizita) të ndryshme që përdorreshin gjatë kryerjes së dokeve popullore.
Pano Serafimov, kurator
Sektori i Arkitekturës Popullore në ekspozitën e përhershme etnologjike në Muzeun e Maqedonisë pasqyron traditën shekullore të ndërtimit. Në të prezantohet vetëm një pjesë e vogël e pasurisë ndërtimore dhe arkitekturore popullore që arriti kulmin në ndërtesat tradicionale të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Ky sektor përbëhet nga dy segmente. Segmenti i parë përfshin 12 makete të llojeve të ndryshme të shtëpive nga Maqedonia:
Shtëpi përdhese e ulët, Blatia e Shkupit
Shtëpi me përdhes dhe kat, e lartë, fshati Novo Sellë, Blatia e Shkupit
Shtëpi stan (baxho), fshati Breznicë e Re
Shtëpi njëpjesëshe prej guri, fshati Nezhillovë, Azot
Shtëpi përdhese njëpjesëshe me oborr ekonomik, fshati Bllacë, Blatia e Shkupit
Shtëpi fshatare miatake (e Mijakëve), Maqedonia Perëndimore
Shtëpi me çardak (çardaklie) me oborr, fshati Gornjan, Mali i Zi i Shkupit
Shtëpi qytetare e shekullit XIX, Ohër
Shtëpi qytetare me oborr, fillimi i shekullit XIX
Shtëpi qytetare me oborr, fillimi i shekullit XX
Shtëpi qytetare e shekullit XIX, Maqedonia Perëndimore
Dyqan i çarshisë së qytetit
Segmenti i dytë përbëhet nga 4 dhoma (oda):
Dhomë fshati (shtëpi) со oxhak të vendosur në mes të dhomës
Dhomë fshati (shtëpi) со oxhak të vendosur në një nga muret
Odë (dhomë) fshati
Odë e dhomës së mysafirëve të qytetit (shtëpi ohriane)
Ky sektor bën një përpjekje për të paraqitur në mënyrë integrale gjenezën e zhvillimit të shtëpisë maqedonase. Duke filluar nga shtëpitë përdhese të ndërtuara prej guri ose thurje druri, të lyera me baltë e kashtë dhe të mbuluara me kashtë thekre ose pllaka guri, ku oxhaku ishte në mes të dhomës, e deri te shtëpitë më të pasura me një ose dy kate, ku katet ndërtoheshin me strukturë të lehtë druri të quajtur bondruk, e cila mundësonte ndërtimin në lartësi, e deri te shtëpitë e sofistikuara të quajtura çardaklie.
Koleksioni i "arkitekturës popullore" përbëhet nga gjithsej 36 objekte muzeale. Shumica e tyre janë pjesë e brendshme të gdhendura nga shtëpia tradicionale qytetare e shekullit XIX. Në të ka, për shembull, pjesë të tavaneve reprezentative të odave të mysafirëve, rozeta, qoshe, dollapë, shtylla dhe objekte të tjera. Këto objekte janë vepra të tajfave (grupit të mjeshtërve) të njohura të gdhendjes në dru që kanë punuar në Maqedoni nga fundi i shekullit XVIII deri në fillim të shekullit XX.
Goran Pavlovski, kurator
...